BUYUK SHAXSLAR

Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy

O`zining daho kashfiyotlari bilan dunyo ilm-faniga bebaho hissa qo`shgan olim - Muhammad al-Xorazmiydir. Yoshligi bilan bog`liq ma`lumotlar saqlanib qolmagan. Biroq, 800 yillarning boshlarida Xurosonning Bog`doddagi hokimi - Ma`mun ibn Xorun ar-Rashidning saroyiga taklif qilinganligini inobatga olgan holda, u ona yurti Xorazmda ta`lim olib, yigirma yoshlaridayoq mashhur olim bo`lib ulgurgan. 813 yilda Ma`mun xaliflik tojini egallaydi va Marvda atrofiga yig`ilgan olimlar bilan birga Bog`dodga ko`chib o`tadi. Fanning yirik ishqivozi Ma`mun ilm-fan tarixida ''Bog`dod akademiyasi'' deb nomlanmish ''Bayt al-hikma''ga (''Donolik uyi'') asos soladi. Muhammad al-Хorazmiy umrining oxirigacha ushbu ilmiy markaz boshqaruvchisi bo`lgan. Bu yerda Markaziy Osiyo mamlakatlaridan kelgan arab Sharqining ko`plab olimlari ham faoliyat ko`rsatgan.

Ular uchun qadimiy qo`lyozmalarga boy kutubxona hamda maxsus qurilgan observatoriya xizmat ko`rsatgan.

Muhammad al-Xorazmiy 20 dan ziyod ilmiy asarlar muallifi bo`lgan, ulardan 7 tasi bizning davrimizgacha saqlanib qolgan. Jumladan:

''Fi xisab al-Xind'' (arab tilidagi ''Hindcha hisob haqida kitob'')-o`nlik pozitsion hisoblash tizimini ifodalovchi va nol belgisi bor, to`qqizta raqamni bayon etuvchi asar.
''Al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr va al-muqobala''. (Arab tilida yozilgan ''Al-jabr va al-muqobala hisobi haqida qisqacha kitob'') - muallif tomonidan algebra fan sifatida ko`rilib, ''Algebra'' deb nom olgan kitob.
Ziji al-Xorazmiy (arab tilida yozilgan (''Zij'') ''Astronomik jadval'') - sinuslarning trigonometrik funksiyalari keltirilgan kichik nazariy bo`lim va jadvallardan tashkil topgan asar.
''Kitob surat al-arz'' (arab tilida yozilgan ''Yer surati kitobi'') - O`rta asrlarda ilk bor odamzod yashayotgan yer sayyorasining sharqiy yarmi, undagi mamlakatlar, Tinch okeani (Baxr al-muzallam) hamda sayyoramiz xaritasi keltirilgan geografik risola.

Jahon ilm-faniga qo`shgan hissasi

Muhammad al-Xorazmiy matematika, astronomiya va geografiya fanlariga, ular orqali sivilizatsiya rivojiga umumiy qo`shgan muhim hissasi:

1. O`nlik pozitsion hisobni ifodalovchi, nol belgisi bor to`qqizta raqamni bayon etuvchi sanoq tizimiga asos solgan.

2. Fan sifatida Algebrani yaratdi va unga shu nomni berdi.

3. Ovrupa adabiyotida ''Algoritm'' deya nom olgan aniq va tushunarli qoidalar orqali ilmiy va ta`limiy asarlarning yangi usulini ishlab chiqdi va ularni yo`lga qo`ydi. Lotin tilida ''algoritm'' talaffuzi uning ismi - al-Xorazmiyga tenglashadi. Mazkur - algoritm tushunchasi butun zamonaviy raqamli axborot va kompyuter texnologiyalari tushunchasi asosini tashkil qiladi. Aynan ushbu usul orqali Muhammal al-Xorazmiy asarlarining bayoni keng ommaga tarqalgan. Yuqorida keltirilgan xizmatlari bilan bir qatorda, hozirgi kunda ma`lum bo`lishicha, u qutb nuqtalaridan foydalangan.

4. Muhammad al-Xorazmiyning (''Ziji'') Astronomik kitobida Quyosh, Oy, beshta sayyora, matematik jo`g`rofiya masalalari, trigonometriya, Quyosh va Oyning tutilishi kabilar ko`rib chiqilgan. 1126 yil kitob lotin tiliga, 1914 yili nemis, 1962 yili ingliz tiliga tarjima qilingan.

5. Muhammad al-Xorazmiyning jo`g`rofiya asarlarida yerning o`sha vaqtlardagi ma`lum joylari bayon qilingan. Asarda joylar aniq xarita, u yerdagi daryo, dengiz va okeanlari, soni 2402 ga yetuvchi muhim aholi soni bilan keltirilgan. Bu - O`rta asrlarda yozilgan arab tilidagi ilk jo`g`rofiy asar bo`lgan. Mazkur iqlim nazariyasi aytarli darajada jo`g`rofiya rivojida muhim o`rin tutgan.

Dunyo tan olishi

Muhammad al-Xorazmiyning matematika va umuman, sivilizatsiya rivojidagi hissasi e`tirofga olingan, ''algoritm''ga muhrlangan uning ismi va asarlaridan biridagi ''algoritm'' atamasi Sharq olimlari orasida u yagonaligining isbotidir. Olimning daholigini e`tirof etarkanmiz, al-Xorazmiyga ilm tarixida berilgan eng to`g`ri baho amerikalik tarixchi Dj.Sarton tomonidan bo`lgan: ''...zamonasining eng buyuk matematigi, barcha sharoitlarni hisobga olgan holda, barcha zamonning eng buyuk olimlaridan biri''!

Gotfrid Vilgelm Leybnits

Gotfrid Vilgelm Leybnits (1646-1716) Yevropa ilm-fani tarixida muhim o‘rin egallagan buyuk nemis faylasufi, matematik, mantiqshunos, huquqshunos va ixtirochi hisoblanadi. U XVII–XVIII asrlarda yashab ijod qilgan universal olimlardan biri bo‘lib, matematika, falsafa, mexanika, mantiq va tilshunoslik kabi ko‘plab sohalarda muhim ilmiy g‘oyalar va nazariyalarni yaratgan. Leybnitsning ilmiy merosi bugungi zamonaviy matematika, informatika va falsafaning rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan.

Gotfrid Vilgelm Leybnits 1646-yil 1-iyulda Germaniyaning Leypsig shahrida tug‘ilgan. Uning otasi Fridrix Leybnits Leypsig universitetida axloq falsafasi professori bo‘lib ishlagan. Otasining ilmiy muhiti va boy kutubxonasi yosh Leybnitsning bilimga bo‘lgan qiziqishini kuchaytirgan.

U juda yoshligidan mustaqil ravishda kitoblar o‘qib, falsafa va tarixga qiziqa boshlagan. Ayniqsa lotin tilini erta yoshda o‘rganib, qadimgi olimlarning asarlarini asl holida o‘qish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Leybnits 15 yoshida Leypsig universitetiga o‘qishga kirib, falsafa va huquqshunoslik yo‘nalishlarida tahsil olgan. Keyinchalik u Jena universitetida matematika va mantiq fanlarini chuqur o‘rganadi. 1666-yilda u huquqshunoslik bo‘yicha doktorlik darajasini oladi. Yosh olim o‘z ilmiy faoliyatini ilmiy izlanishlar, siyosiy xizmat va diplomatik faoliyat bilan birgalikda olib borgan.

Leybnits ilmiy faoliyati davomida ko‘plab Yevropa davlatlarida bo‘lib, o‘sha davrning mashhur olimlari bilan muloqot qilgan. U Parijda yashab ishlagan paytida matematika va fizika sohasida chuqur tadqiqotlar olib borgan. Shuningdek, London Qirollik jamiyati bilan ilmiy aloqalar o‘rnatgan. Keyinchalik u Gannover saroyida kutubxonachi va maslahatchi sifatida faoliyat yuritgan.

Leybnits matematika tarixida eng mashhur kashfiyotlardan birini amalga oshirgan olimlardan biridir. U differensial va integral hisob nazariyasini ishlab chiqdi. Bu nazariya tabiatdagi o‘zgarishlar, harakat va jarayonlarni matematik jihatdan tushuntirish imkonini berdi. Leybnits tomonidan joriy qilingan matematik belgilar hozirgi kunda ham keng qo‘llanadi. Masalan, integral belgisi sifatida ishlatiladigan ∫ belgisi va differensialni ifodalovchi d belgisi aynan Leybnits tomonidan taklif qilingan. Bu belgilar matematik analizning asosiy elementlari hisoblanadi.

Differensial va integral hisobning yaratilishi ilm-fan rivojida yangi bosqichni boshlab berdi. Bu nazariya fizika, muhandislik, astronomiya va boshqa ko‘plab fanlarda murakkab jarayonlarni hisoblash imkonini yaratdi. Leybnits bu sohadagi ishlari bilan matematika tarixida muhim o‘rin egallaydi.

Leybnits faqat matematika bilan cheklanib qolmagan. U mantiq fanining rivojlanishiga ham katta hissa qo‘shgan. U fikrlash jarayonlarini matematik usullar bilan ifodalash mumkinligini ta’kidlagan. Leybnits universal ilmiy til yaratish g‘oyasini ilgari surgan bo‘lib, bu til yordamida turli fan sohalaridagi bilimlarni yagona tizimga solishni maqsad qilgan. Bu g‘oya keyinchalik matematik mantiq va kompyuter fanining rivojlanishiga asos bo‘lib xizmat qilgan.

Leybnitsning muhim ilmiy ishlanmalaridan biri ikkilik sanoq tizimi bilan bog‘liq. U sonlarni faqat ikki raqam - 0 va 1 yordamida ifodalash mumkinligini ko‘rsatgan. Bugungi zamonaviy kompyuterlar aynan shu ikkilik tizim asosida ishlaydi. Shu sababli Leybnits ko‘pincha informatika va kompyuter texnologiyalari rivojiga asos solgan olimlardan biri sifatida ham e’tirof etiladi.

Leybnits mexanika va texnika sohasida ham muhim ishlanmalar yaratgan. U arifmetik hisoblash mashinasini takomillashtirgan. Bu mexanik qurilma qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish kabi arifmetik amallarni avtomatik tarzda bajarishga mo‘ljallangan edi. Bu ixtiro keyinchalik hisoblash texnikasi va kompyuterlarning paydo bo‘lishiga muhim turtki bo‘ldi.

Falsafa sohasida Leybnits o‘zining mashhur monadalar nazariyasi bilan tanilgan. Uning fikricha, butun borliq monadalar deb ataluvchi bo‘linmas ruhiy birliklardan tashkil topgan. Har bir monada mustaqil bo‘lib, o‘z ichki rivojlanish qonuniyatlariga ega. Leybnitsning falsafiy qarashlariga ko‘ra, dunyo oldindan belgilangan uyg‘unlik asosida mavjud bo‘lib, barcha jarayonlar ilohiy tartib bilan boshqariladi. U dunyoni “mumkin bo‘lgan eng yaxshi olam” deb ta’riflagan.

Leybnits ilm-fan rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan ko‘plab ilmiy asarlar yozgan. U matematika, mantiq, falsafa, tarix va siyosatga oid yuzlab ilmiy maqolalar va tadqiqotlar muallifi hisoblanadi. Uning ilmiy g‘oyalari keyingi asrlarda ko‘plab olimlar tomonidan rivojlantirilgan.

Gotfrid Vilgelm Leybnits 1716-yil 14-noyabrda Germaniyaning Gannover shahrida vafot etgan. Uning ilmiy merosi bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Matematik analiz, mantiq, informatika va falsafa sohalaridagi ko‘plab zamonaviy g‘oyalar Leybnitsning ilmiy qarashlari bilan chambarchas bog‘liq.

Wilgelm Shikkard

Wilhelm Schickard (1592-1635) XVII asrda yashagan nemis olimi, matematik, astronom, kartograf va ixtirochi bo‘lib, hisoblash texnikasi tarixida muhim o‘rin egallagan shaxslardan biridir. U ilm-fan tarixida eng avvalo dunyodagi ilk mexanik hisoblash qurilmalaridan birini yaratgani bilan tanilgan. Shikkard matematika, astronomiya, mexanika, geografiya va tilshunoslik kabi bir nechta sohalarda faoliyat yuritgan universal olim hisoblanadi.

Vilgelm Shikkard 1592-yil 22-aprelda Germaniyaning Herrenberg shahrida tug‘ilgan. Uning otasi protestant ruhoniysi bo‘lgan va oilada ilm-fan hamda ta’limga katta e’tibor berilgan. Shikkard yoshligidan turli fanlarga qiziqib, ayniqsa matematika, astronomiya va mexanikaga alohida qiziqish bildirgan. U Germaniyadagi mashhur Tyubingen universitetida tahsil olgan. Universitetda u matematika, astronomiya, geografiya va sharq tillarini o‘rgangan.

O‘qishni tamomlagandan so‘ng Shikkard shu universitetda professor sifatida faoliyat yuritib, ilmiy tadqiqotlar bilan shug‘ullangan. Shikkardning ilmiy faoliyati ko‘p qirrali bo‘lgan. U matematika va astronomiya bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan, geografik xaritalar tuzish bilan shug‘ullangan hamda ilmiy hisoblashlarni soddalashtirishga qaratilgan mexanik qurilmalar ustida ishlagan. Ayniqsa astronomik hisob-kitoblar juda murakkab bo‘lgani sababli u hisoblash jarayonlarini tezlashtirish imkoniyatlarini izlagan. Bu izlanishlar natijasida u tarixdagi ilk mexanik hisoblash qurilmalaridan birini yaratishga muvaffaq bo‘lgan.

1623-yilda Shikkard tomonidan yaratilgan mexanik hisoblash qurilmasi “Hisoblash soati” (Calculating Clock) nomi bilan mashhur. Bu qurilma mexanik tishli g‘ildiraklar asosida ishlagan va arifmetik amallarni bajarishga mo‘ljallangan edi. Qurilma yordamida qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish kabi matematik amallarni bajarish mumkin bo‘lgan. Qurilmaning tuzilishi bir nechta mexanik elementlardan iborat bo‘lib, unda tishli g‘ildiraklar, aylantiruvchi mexanizmlar hamda natijani ko‘rsatadigan indikatorlar mavjud bo‘lgan. Shikkard mashinasi hisoblash jarayonini mexanik tarzda avtomatlashtirishga qaratilgan dastlabki qurilmalardan biri hisoblanadi.

Shikkard bu qurilmani astronomik hisob-kitoblarni soddalashtirish uchun yaratgan. U mashhur astronom Johannes Kepler bilan ilmiy hamkorlik qilgan. Kepler sayyoralar harakatini o‘rganish va astronomik jadval tuzish bilan shug‘ullangan. Bu jarayon esa juda ko‘p matematik hisoblashlarni talab qilgan. Shikkard aynan shu murakkab hisob-kitoblarni tezlashtirish maqsadida mexanik hisoblash mashinasini yaratgan. U Keplerga yozgan maktublarida o‘zining yangi qurilmasi haqida batafsil ma’lumot bergan.

Shikkard astronomiya bilan bir qatorda kartografiya sohasida ham faoliyat olib borgan. U geografik koordinatalarni aniqlash, astronomik kuzatuvlar asosida xaritalar tuzish va yer yuzasini aniq tasvirlash bilan shug‘ullangan. O‘sha davr uchun uning xaritalari juda aniq va ilmiy asoslangan hisoblangan. Bundan tashqari, Shikkard sharq tillarini o‘rganishga ham qiziqqan. U ibroniy va arab tillari bo‘yicha ilmiy ishlanmalar yaratgan hamda til o‘rganish metodikasi bilan bog‘liq tadqiqotlar olib borgan.

Vilgelm Shikkard yaratgan hisoblash mashinasi keyinchalik mexanik kalkulyatorlarning rivojlanishiga asos bo‘ldi. Keyingi davrlarda fransuz olimi Blaise Pascal mexanik kalkulyator yaratgan bo‘lsa, nemis olimi Gottfried Wilhelm Leibniz yanada takomillashgan hisoblash mashinasini ishlab chiqqan. Shuning uchun Shikkard hisoblash texnikasi rivojlanishining dastlabki bosqichini boshlab bergan olimlardan biri sifatida e’tirof etiladi.

Afsuski, Shikkardning hayoti uzoq davom etmagan. 1635-yilda Yevropada kuchli vabo epidemiyasi tarqalib, ko‘plab insonlar hayotdan ko‘z yumgan. Shu epidemiyada Vilgelm Shikkard ham vafot etgan. U 1635-yil 24-oktabrda hayotdan ko‘z yumgan.

Vilgelm Shikkard ilm-fan tarixida mexanik hisoblash qurilmasini yaratgan ilk olimlardan biri sifatida muhim o‘rin egallaydi. Uning ishlari matematika, astronomiya va texnika rivojiga katta hissa qo‘shgan. Shikkard tomonidan ilgari surilgan mexanik hisoblash g‘oyasi keyinchalik kalkulyatorlar va zamonaviy kompyuter texnologiyalarining paydo bo‘lishiga asos bo‘lib xizmat qilgan. Shu sababli u hisoblash texnikasi va kompyuterlar tarixining muhim kashshoflaridan biri sifatida e’tirof etiladi.

Avgusta Ada King

Avgusta Ada King, Lovelace grafinyasi (1815–1852) ingliz matematigi va ilmiy yozuvchisi bo‘lib, zamonaviy informatika tarixida alohida o‘rin egallaydi. U ko‘pincha dunyodagi birinchi kompyuter dasturchisi sifatida e’tirof etiladi. Ada Lovelace kompyuterlar haqidagi nazariy g‘oyalari va algoritmik fikrlashga qo‘shgan hissasi bilan mashhur bo‘lib, uning ilmiy ishlari keyinchalik kompyuter texnologiyalari rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan.

Ada 1815-yil 10-dekabrda Londonda tug‘ilgan. Uning otasi mashhur ingliz shoiri Lord Byron bo‘lgan. Onasi esa ilm-fan va ayniqsa matematikaga katta qiziqish bildirgan ayol edi. Ada hali yoshligida ota-onasi ajrashib ketadi va uning tarbiyasi asosan onasi tomonidan olib boriladi. Onasi qizining otasiga o‘xshab faqat adabiyotga berilib ketishini istamaganligi sababli Ada yoshligidan matematika, mantiq va tabiiy fanlarni chuqur o‘rganishga yo‘naltirilgan.

Ada Lovelace yoshligidanoq ilm-fanga qiziqib, o‘z davrining mashhur olimlari bilan muloqot qilgan. 1833-yilda u ingliz matematikasi va ixtirochisi Charles Babbage bilan tanishadi. Bu tanishuv Ada hayotida muhim burilish yasaydi. Charlz Babbage mexanik hisoblash qurilmasi – Analytical Engine (Analitik mashina) loyihasini ishlab chiqayotgan edi. Bu qurilma murakkab matematik hisob-kitoblarni avtomatik ravishda bajarishga mo‘ljallangan bo‘lib, hozirgi zamonaviy kompyuterlarning dastlabki konsepsiyasi hisoblanadi.

Ada Lovelace ushbu mashinaning ishlash prinsipi va imkoniyatlarini chuqur tushunib yetgan kam sonli olimlardan biri bo‘lgan. 1843-yilda u italiyalik matematik Luigi Menabrea tomonidan yozilgan Analytical Engine haqidagi maqolani ingliz tiliga tarjima qiladi va unga juda keng ilmiy izohlar qo‘shadi. Bu izohlar asl maqoladan ham hajman kattaroq bo‘lgan. Ada o‘z izohlarida Analytical Engine yordamida qanday qilib matematik masalalarni yechish mumkinligini tushuntirib beradi.

Eng muhim jihati shundaki, Ada Lovelace ushbu mashina yordamida Bernulli sonlarini hisoblash algoritmini ishlab chiqqan. Bu algoritm tarixda kompyuter uchun yozilgan birinchi dastur deb hisoblanadi. Shu sababli Ada Lovelace informatika tarixida birinchi dasturchi sifatida tan olingan.

Ada Lovelace kompyuterlar haqidagi juda ilg‘or fikrlarni ham ilgari surgan. U kompyuterlar faqat matematik hisob-kitoblarni bajarish bilan cheklanib qolmasligini ta’kidlagan. Uning fikricha, kelajakda bunday mashinalar musiqa yaratishi, murakkab grafik tasvirlar hosil qilishi va turli ilmiy muammolarni yechishda yordam berishi mumkin. Bu fikrlar o‘sha davr uchun nihoyatda yangilik bo‘lib, bugungi zamonaviy kompyuterlarning imkoniyatlariga juda yaqin edi.

1835-yilda Ada Uilyam King ismli ingliz aristokratiga turmushga chiqadi. Keyinchalik uning eri graf unvonini oladi va Ada Lovelace grafinyasi deb ataladi. Shundan keyin uning to‘liq ismi Augusta Ada King, Countess of Lovelace bo‘lib qoladi. U uch farzandning onasi bo‘lishiga qaramay, ilmiy faoliyatini davom ettirgan.

Ada Lovelace juda qisqa umr ko‘rgan. U 1852-yil 27-noyabrda, 36 yoshida vafot etgan. Shunga qaramay, uning ilmiy g‘oyalari va ishlari kompyuter fanining rivojlanishida katta ahamiyat kasb etadi.

Bugungi kunda Ada Lovelace informatika tarixidagi eng muhim shaxslardan biri sifatida e’tirof etiladi. Uning sharafiga Ada dasturlash tili yaratilgan. Shuningdek, har yili texnologiya va dasturlash sohasida ayollarning hissasini e’tirof etish maqsadida Ada Lovelace Day ham nishonlanadi.

Shunday qilib, Avgusta Ada King (Ada Lovelace) ilm-fan tarixida kompyuter dasturlashining nazariy asoslarini yaratgan buyuk olimlardan biri hisoblanadi. Uning ilmiy qarashlari va algoritmik fikrlashga qo‘shgan hissasi zamonaviy informatika rivojida muhim ahamiyatga ega.

Alan Metison Tyuring

Alan Metison Tyuring (1912–1954) – ingliz matematigi, mantiqshunos va kriptograf bo‘lib, zamonaviy informatika va sun’iy intellekt nazariyasining asoschilaridan biri hisoblanadi. U kompyuter fanining rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shgan olimlardan biri bo‘lib, ayniqsa hisoblash nazariyasi, algoritmlar va kriptografiya sohasidagi ishlari bilan mashhur. Tyuring ko‘pincha zamonaviy kompyuter fanining otalaridan biri deb e’tirof etiladi.

Alan Tyuring 1912-yil 23-iyunda Buyuk Britaniyaning London shahrida tug‘ilgan. U yoshligidan matematika va tabiiy fanlarga katta qiziqish bildirgan. Maktab davridayoq uning mantiqiy fikrlashi va matematik qobiliyati juda yuqori ekanligi namoyon bo‘lgan. Keyinchalik u mashhur University of Cambridge universitetida tahsil olgan va matematika yo‘nalishida chuqur bilim olgan.

1936-yilda Tyuring matematika va mantiq sohasida juda muhim ilmiy ish yaratdi. U Tyuring mashinasi deb ataluvchi nazariy modelni taklif qildi. Tyuring mashinasi – bu matematik model bo‘lib, algoritmlar yordamida hisoblash jarayonlarini tushuntiradi. Ushbu model bugungi kompyuterlarning ishlash prinsiplarini tushunishda juda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Tyuring mashinasi yordamida qaysi masalalarni kompyuter yordamida yechish mumkinligi haqida nazariy tushunchalar shakllangan.

Ikkinchi jahon urushi davrida Tyuring Buyuk Britaniyaning maxfiy kriptografik markazi – Bletchley Park da ishlagan. Bu yerda u nemislarning maxfiy harbiy xabarlarini shifrlash uchun ishlatilgan Enigma machine kodini buzish ustida ishlagan. Tyuring va uning hamkasblari tomonidan ishlab chiqilgan kriptografik usullar va mexanik qurilmalar urush davrida muhim strategik ustunlikni ta’minlagan. Tarixchilarning fikricha, bu ishlar Ikkinchi jahon urushining tugashini bir necha yilga tezlashtirgan.

Urushdan keyin Tyuring kompyuter texnologiyalarini rivojlantirish bilan shug‘ullangan. U elektron kompyuterlar yaratish g‘oyalarini ishlab chiqqan va dastlabki kompyuter loyihalarida faol ishtirok etgan. Tyuring shuningdek sun’iy intellekt g‘oyalarini ham rivojlantirgan. 1950-yilda u mashhur ilmiy maqolasini e’lon qilgan va unda mashinalarning fikrlashi mumkinmi degan savolni muhokama qilgan.

Shu maqolada Tyuring Tyuring testi deb ataluvchi mashhur g‘oyani ilgari surgan. Tyuring testiga ko‘ra, agar kompyuter inson bilan muloqot qilganda uning sun’iy ekanligini aniqlash qiyin bo‘lsa, unda bu mashina ma’lum darajada “fikrlay oladi” deb hisoblanadi. Bu g‘oya bugungi sun’iy intellekt tadqiqotlarining muhim nazariy asoslaridan biri hisoblanadi.

Alan Tyuring ilm-fan rivojiga juda katta hissa qo‘shgan bo‘lsa-da, uning hayoti murakkab kechgan. 1954-yil 7-iyunda u 41 yoshida vafot etgan. Keyinchalik Tyuringning ilmiy ishlari yanada yuqori baholanib, u informatika tarixidagi eng buyuk olimlardan biri sifatida tan olingan.

Bugungi kunda Alan Tyuring nomi kompyuter fanining rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq. Informatika sohasidagi eng nufuzli mukofotlardan biri – Turing Award ham uning nomi bilan atalgan. Bu mukofot ko‘pincha “informatika bo‘yicha Nobel mukofoti” deb ham yuritiladi.

Shunday qilib, Alan Metison Tyuring zamonaviy kompyuter fanining nazariy asoslarini yaratgan buyuk olimlardan biri bo‘lib, uning ilmiy g‘oyalari bugungi raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt rivojida muhim ahamiyat kasb etadi.

Stiv Djobs

Stiv Djobs (Steve Jobs) zamonaviy axborot texnologiyalari rivojiga katta hissa qo‘shgan mashhur amerikalik tadbirkor va ixtirochi hisoblanadi. U kompyuter va mobil texnologiyalar sohasida inqilobiy o‘zgarishlar qilgan kompaniyalardan biri – Apple Inc. asoschilaridan biridir. Djobs innovatsion g‘oyalari, dizayn va texnologiyani uyg‘unlashtira olish qobiliyati bilan butun dunyoga tanilgan.

Stiv Djobs 1955-yil 24-fevralda AQShning Kaliforniya shtatidagi San-Fransisko shahrida tug‘ilgan. U tug‘ilgach, boshqa oila tomonidan asrab olingan va bolaligi Kaliforniyada o‘tgan. Yoshligidan elektronika va texnologiyaga katta qiziqish bildirgan. U maktab davridayoq kompyuter texnologiyalariga qiziqib, turli elektron qurilmalar bilan ishlashni o‘rgangan. 1976-yilda Stiv Djobs o‘z do‘sti Steve Wozniak bilan birgalikda Apple kompaniyasiga asos solgan. Ular dastlab oddiy sharoitda, hatto garajda ishlashni boshlaganlar.

Shu yerda ular ilk shaxsiy kompyuterlardan biri hisoblangan Apple I kompyuterini yaratganlar. Keyinchalik Apple II modeli ishlab chiqarilib, u juda mashhur bo‘lib ketgan va shaxsiy kompyuterlar ommalashishiga katta ta’sir ko‘rsatgan.

1984-yilda Apple kompaniyasi yangi kompyuter – Macintosh ni taqdim etdi. Bu kompyuter grafik interfeys va sichqoncha yordamida boshqariladigan tizimga ega bo‘lib, foydalanuvchilar uchun juda qulay edi. Macintosh kompyuteri kompyuter texnologiyalarining rivojlanishida muhim bosqichlardan biri bo‘ldi.

1985-yilda Stiv Djobs Apple kompaniyasini tark etishga majbur bo‘ladi. Shundan so‘ng u yangi texnologik kompaniya – NeXT ni tashkil etadi. Bu kompaniya ilmiy va ta’lim muassasalari uchun ilg‘or kompyuter tizimlari yaratgan. Keyinchalik NeXT kompaniyasining texnologiyalari Apple kompaniyasining operatsion tizimlari rivojlanishida muhim rol o‘ynagan.

Shuningdek, Stiv Djobs animatsiya sohasiga ham katta hissa qo‘shgan. U mashhur animatsiya studiyasi – Pixar ni rivojlantirishga yordam bergan. Pixar tomonidan yaratilgan ko‘plab animatsion filmlar butun dunyoda mashhur bo‘lgan.

1997-yilda Stiv Djobs yana Apple kompaniyasiga qaytadi va kompaniya rivojida yangi bosqich boshlanadi. Uning rahbarligi ostida Apple bir qator innovatsion mahsulotlarni yaratdi. Masalan:

• iMac

• iPod

• iPhone

• iPad

Bu qurilmalar texnologiya sohasida katta o‘zgarishlar keltirib chiqardi va butun dunyoda millionlab foydalanuvchilar tomonidan ishlatila boshlandi.

Stiv Djobs innovatsiya, dizayn va texnologiyani birlashtira olgan yetuk rahbar sifatida tanilgan. U mahsulotlar nafaqat texnik jihatdan mukammal, balki foydalanuvchilar uchun qulay va estetik jihatdan chiroyli bo‘lishi kerak deb hisoblagan.

2011-yil 5-oktabrda Stiv Djobs uzoq davom etgan kasallikdan so‘ng vafot etgan. Shunga qaramay, uning g‘oyalari va yaratgan texnologiyalari bugungi kunda ham butun dunyoda qo‘llanilmoqda.

Stiv Djobs zamonaviy texnologiyalar rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan buyuk innovatorlardan biridir. Uning ishlari shaxsiy kompyuterlar, smartfonlar va raqamli texnologiyalar rivojida muhim o‘rin egallaydi.

Uilyam Genri Geyts III

Uilyam Genri Geyts III, kengroq tanilgan nomi bilan Bill Geyts, zamonaviy axborot texnologiyalari rivojiga ulkan hissa qo‘shgan amerikalik tadbirkor, dasturchi va filantrop hisoblanadi. U dunyodagi eng yirik texnologik kompaniyalardan biri bo‘lgan Microsoft ning asoschilaridan biridir. Bill Geyts shaxsiy kompyuterlarning ommalashishiga katta ta’sir ko‘rsatgan hamda dasturiy ta’minot sanoatini rivojlantirishda muhim rol o‘ynagan.

Bill Geyts 1955-yil 28-oktabrda AQShning Vashington shtatidagi Sietl shahrida tug‘ilgan. U yoshligidan matematika va kompyuter texnologiyalariga katta qiziqish bildirgan. Maktabda o‘qib yurgan paytidayoq u kompyuter dasturlashni o‘rganishni boshlagan va turli dasturlar yaratishga harakat qilgan. Uning dasturlashga bo‘lgan qiziqishi tez orada jiddiy ilmiy faoliyatga aylangan.

1973-yilda Bill Geyts Harvard University ga o‘qishga kiradi. Biroq u kompyuter texnologiyalariga bo‘lgan qiziqishi sabab universitetni tark etib, o‘z biznesini boshlashga qaror qiladi. 1975-yilda u bolalikdagi do‘sti Paul Allen bilan birgalikda Microsoft kompaniyasiga asos soladi.

Microsoft dastlab kompyuterlar uchun dasturiy ta’minot ishlab chiqish bilan shug‘ullangan. Kompaniya tez orada katta muvaffaqiyatga erishadi. Ayniqsa, shaxsiy kompyuterlar uchun yaratilgan Windows operatsion tizimi Microsoft kompaniyasini dunyodagi eng yirik texnologik kompaniyalardan biriga aylantirdi. Windows operatsion tizimi millionlab kompyuterlarda qo‘llanilib, kompyuter texnologiyalarining keng tarqalishiga yordam berdi.

Bill Geyts nafaqat muvaffaqiyatli tadbirkor, balki dasturchi ham bo‘lgan. U Microsoft kompaniyasining dastlabki dasturlarini yaratishda bevosita ishtirok etgan. Uning boshqaruvi ostida Microsoft ko‘plab mashhur dasturiy mahsulotlarni ishlab chiqdi. Masalan:

• Windows operatsion tizimi

• Microsoft Office dasturlar to‘plami

• Internet Explorer brauzeri

1990-2000-yillar davomida Bill Geyts dunyoning eng boy insonlaridan biri bo‘lib kelgan. Biroq keyinchalik u ko‘proq xayriya va ijtimoiy faoliyat bilan shug‘ullana boshladi. U rafiqasi bilan birgalikda Bill & Melinda Gates Foundation nomli yirik xayriya fondini tashkil etgan. Bu fond dunyo bo‘ylab sog‘liqni saqlash, ta’lim va kambag‘allikka qarshi kurashish kabi sohalarda katta loyihalarni amalga oshirib kelmoqda.

Bill Geyts zamonaviy kompyuter texnologiyalarining rivojlanishida muhim rol o‘ynagan shaxs sifatida tarixga kirgan. Uning ishlari shaxsiy kompyuterlarning keng tarqalishiga, dasturiy ta’minot sanoatining rivojlanishiga va raqamli texnologiyalarning kundalik hayotga kirib kelishiga katta ta’sir ko‘rsatgan.

Uilyam Genri Geyts III axborot texnologiyalari tarixidagi eng muhim shaxslardan biri hisoblanadi. Uning innovatsion g‘oyalari va biznes faoliyati kompyuter texnologiyalarining global miqyosda rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan.

Lebedev Sergey Alekseyevich

Lebedev Sergey Alekseyevich (1902–1974) – sovet olimi, matematik va muhandis bo‘lib, sobiq Sovet Ittifoqida elektron hisoblash texnikasi rivojiga katta hissa qo‘shgan olimlardan biridir. U ko‘pincha Sovet kompyuter texnikasining asoschilaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Lebedev elektron hisoblash mashinalarini yaratish, ularning arxitekturasi va ishlash tamoyillarini ishlab chiqish sohasida muhim ilmiy ishlar olib borgan.

Sergey Lebedev 1902-yil 2-noyabrda Rossiyaning Nijniy Novgorod shahrida tug‘ilgan. U yoshligidan matematika va texnika fanlariga qiziqish bildirgan. Keyinchalik u Moskva oliy texnika bilim yurtida tahsil olib, elektrotexnika va energetika sohalarida chuqur bilimga ega bo‘lgan. Ilmiy faoliyatining dastlabki yillarida u elektr energetikasi tizimlarini o‘rganish va elektr tarmoqlarini avtomatlashtirish masalalari bilan shug‘ullangan.

Ikkinchi jahon urushidan keyin Lebedev ilmiy faoliyatini yangi yo‘nalishga — elektron hisoblash mashinalari yaratishga qaratadi. U boshchiligidagi ilmiy guruh tomonidan MESM (Small Electronic Calculating Machine) deb nomlangan elektron hisoblash mashinasi yaratiladi. MESM 1951-yilda ishga tushirilgan bo‘lib, u sobiq Sovet Ittifoqida yaratilgan birinchi elektron kompyuterlardan biri hisoblanadi. Bu mashina murakkab matematik hisob-kitoblarni avtomatik tarzda bajarish imkonini bergan.

Keyinchalik Lebedev yanada kuchliroq elektron hisoblash mashinalarini yaratish ustida ishlaydi. U rahbarligida BESM (Bolshaya Elektronnaya Schetnaya Mashina) deb nomlangan kompyuter ishlab chiqilgan. BESM o‘sha davrda juda yuqori tezlikda ishlaydigan kompyuter hisoblangan va ilmiy tadqiqotlar, muhandislik hisoblari hamda kosmik tadqiqotlar uchun foydalanilgan.

Lebedev boshchiligidagi ilmiy maktab Sovet Ittifoqida kompyuter texnologiyalarining rivojlanishida katta rol o‘ynagan. U yaratgan elektron hisoblash mashinalari ilmiy tadqiqotlar, fizika, matematika, aerokosmik muhandislik va boshqa sohalarda keng qo‘llanilgan.

Sergey Lebedev nafaqat ixtirochi va muhandis, balki yirik ilmiy tashkilot rahbari ham bo‘lgan. U ko‘plab yosh olimlar va muhandislarni tayyorlagan hamda Sovet kompyuter maktabining shakllanishiga katta hissa qo‘shgan. Uning ilmiy ishlari kompyuter arxitekturasi, hisoblash algoritmlari va elektron texnika rivojiga muhim ta’sir ko‘rsatgan.

Lebedev ilmiy faoliyati davomida ko‘plab mukofot va unvonlarga sazovor bo‘lgan. U Sovet Ittifoqi Fanlar akademiyasining akademigi bo‘lgan va ilm-fan rivojiga qo‘shgan hissasi uchun yuqori darajada e’tirof etilgan.

Sergey Alekseyevich Lebedev 1974-yil 3-iyulda vafot etgan. Shunga qaramay, uning ilmiy ishlari va yaratgan kompyuter texnologiyalari informatika va hisoblash texnikasi rivojida muhim tarixiy bosqich hisoblanadi.

Sergey Lebedev zamonaviy kompyuter texnologiyalarining rivojlanishida muhim rol o‘ynagan olimlardan biridir. U yaratgan elektron hisoblash mashinalari va ilmiy g‘oyalari Sovet Ittifoqida kompyuter texnikasining rivojlanishiga asos bo‘lib xizmat qilgan.

Evgeniy Valentinovich Kasperskiy

Evgeniy Valentinovich Kasperskiy (1965-yilda tug‘ilgan) – mashhur rus dasturchisi, tadbirkor va kiberxavfsizlik bo‘yicha mutaxassis bo‘lib, dunyodagi eng yirik antivirus kompaniyalaridan biri bo‘lgan Kaspersky Lab asoschilaridan biridir. U kompyuter viruslari va zararli dasturlarga qarshi kurashish sohasida katta hissa qo‘shgan mutaxassis sifatida tanilgan.

Evgeniy Kasperskiy 1965-yil 4-oktabrda Rossiyaning Novorossiysk shahrida tug‘ilgan. Yoshligidan matematika va texnikaga katta qiziqish bildirgan. U keyinchalik Moskva shahridagi kriptografiya va matematika yo‘nalishiga ixtisoslashgan oliy o‘quv yurtida tahsil olgan. Ta’lim jarayonida u matematika, dasturlash va axborot xavfsizligi sohalarida chuqur bilimga ega bo‘lgan.

Kasperskiyning kiberxavfsizlik sohasiga qiziqishi 1989-yilda boshlanadi. O‘sha paytda uning kompyuteriga virus tushib qoladi.

U ushbu virusni tahlil qilib, uni yo‘q qilish usulini topadi. Shu voqeadan so‘ng u kompyuter viruslarini o‘rganishga jiddiy kirishadi va antivirus dasturlarini yaratishni boshlaydi.

1997-yilda Evgeniy Kasperskiy hamkorlari bilan birgalikda Kaspersky Lab kompaniyasiga asos soladi. Kompaniya kompyuter viruslari, zararli dasturlar va kiberhujumlarga qarshi himoya tizimlarini ishlab chiqish bilan shug‘ullana boshlaydi. Kompaniyaning asosiy mahsulotlaridan biri Kaspersky Anti-Virus bo‘lib, u butun dunyoda keng qo‘llaniladigan antivirus dasturlaridan biridir.

Kaspersky Lab kompaniyasi vaqt o‘tishi bilan kiberxavfsizlik sohasida global miqyosdagi yetakchi kompaniyalardan biriga aylandi. Kompaniya kompyuterlar, mobil qurilmalar va korporativ tarmoqlarni himoya qilish uchun turli xavfsizlik yechimlarini ishlab chiqadi. Ularning mahsulotlari dunyoning ko‘plab davlatlarida qo‘llaniladi.

Evgeniy Kasperskiy kiberxavfsizlik bo‘yicha xalqaro miqyosda tan olingan ekspert hisoblanadi. U kompyuter viruslari, kiberjinoyatchilik va axborot xavfsizligi muammolari haqida ko‘plab ilmiy maqolalar va ma’ruzalar bilan chiqish qilgan. Shuningdek, u turli xalqaro konferensiyalar va forumlarda kiberxavfsizlik masalalarini muhokama qilishda faol qatnashadi.

Bugungi kunda Evgeniy Kasperskiy axborot xavfsizligi sohasidagi eng mashhur mutaxassislardan biri hisoblanadi. Uning ishlari zamonaviy raqamli texnologiyalar davrida kompyuter tizimlari va internet xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.

Muhammad ibn Muso

al-Xorazmiy